Η ΜΕΘΟΔΟΣ "ΛΟΓΟΣ"

1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ

Γιά να γίνει πληρέστερα κατανοητή η πρόταση γιά την έρευνα και δημιουργία της Μεθόδου «Λόγος» και της πρώτης της εφαρμογής με τη δημιουργία ενός προγράμματος διδασκαλίας του Οπτικοακουστικού διά του Οπτικοακουστικού, πρέπει να διατυπωθούν από την πρώτη στιγμή οι 4 βασικές της αρχές:

1. Ύστερα από τον Προφορικό και τον Γραπτό Λόγο, ο άνθρωπος δημιούργησε τον τρίτο και αποφασιστικό λόγο, που είναι και η δεύτερή του γραφή: η γραφή της κίνησης των εικόνων.

2. Η Οπτικοακουστική Έκφραση και όλα τα μέσα με τα οποία αυτή εκδηλώνεται (Κινηματογράφος, Βίντεο, Τηλεόραση, Δίσκοι και δεκάδες άλλα μέσα της ΣύγχρονηςΤεχνολογίας όπως Computer Animation, Video Games, Imax Omnimax ή Magic Carpet, High Definition Video and TV, Interactive TV, Virtual Reality, Holograms κ.λ.), αποτελούν αυτό τον λόγο και αυτή τη γραφή.

3. Η τελευταία κατά σειράν γραφή του ανθρώπου, που σε πρώτη φάση εκφράστηκε μ’ αυτά που χαρακτηρίστηκαν κατ’ αρχήν ως Πολυμέσα (Multimedia), είναι ένας συνδυασμός κινουμένων ή μη εικόνων, ήχου, γραπτού και προφορικού λόγου και ψηφιακού λογισμικού (Databases, Animation, Σχεδιο-γραφημάτων κ.λ.). Σ’ αυτά, και με την προσθήκη της υπέρτατης «βελτίωση» της  Αλληλεπίδρασης (Interactivity), αποτελούν ήδη και θ' αποτελέσουν όλο και ευρύτερα στο μέλλον, την πλέον εξελιγμένη μορφή αυτού του Κινησιογραφικού Λόγου –όπως θα τον ονομάσαμε.

4. Μία πραγματική Καθομιλουμένη, που χρησιμοποιείται από τον άνθρωπο όχι μόνο γιά να επικοινωνεί, εμπορεύεται ή-και ψυχαγωγείται, αλλά και (κυρίως) γιά να διδάσκεται και εξελίσσεται.

2. ΤΟ ΔΙΣΥΠΟΣΤΑΤΟ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

Γιά να γίνει κατανοητή η ουσία του προγράμματος, αλλά και ο τίτλος που προκύπτει απ' αυτήν, πρέπει να προσδιορίσομε την έννοια του λόγου, τόσο από λεκτική και φιλοσοφική άποψη, όσο και στις επιστημονικού ενδιαφέροντος διαστάσεις που δίνονται σ' αυτήν.

Στο εμπεριστατωμένο Μεγάλο Λεξικό της (Αρχαίας) Ελληνικής Γλώσσας (Liddell-Scott), ο ορισμός του Λόγου δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολιών:

         

λόγος:

(Α) ο έναρθρος λόγος δι' ου ο ενδιάθετος λόγος εκφέρεται, και

(Β) αυτός ο ενδιάθετος λόγος-

ώστε εν τη λέξει λόγος περιλαμβάνονται αμφότεροι.

Αυτό σημαίνει ότι ο προφορικός λόγος όπως τον ακούμε και ο γραπτός  λόγος όπως τον διαβάζουμε, μόνο μέρος του λόγου αποτελούν, εφ' όσον απουσιάζει απ' αυτούς  ο μη αρθρωμένος ή άναρθρος ενδιάθετος λόγος της σκέψης και της φαντασίας του ανθρώπου, πρώτη πηγή της άρθρωσης.

Ο Κινησιογραφικός Λόγος, δηλαδή ο Τρίτος Λόγος του Ανθρώπου, αυτό το τεραστίας σημασίας πλεονέκτημα παρουσιάζει απέναντι στους δύο προηγούμενους: Ότι δηλαδή, μέσα από την άρθρωσή του, μπορεί να εκφράσει (παραστήσει-εικονογραφήσει) αυτό τον ίδιο τον αφηρημένο ενδιάθετο λόγο, όπως δηλαδή επιχειρούσαν οι μεγάλοι Ρήτορες (Διδάσκαλοι) της ανθρωπότητας: Να εντάσσουν στον δομημένο ρητορικό τους λόγο, την αφαίρεση (ποίηση) του "ενδιάθετου". Με αποτέλεσμα να κινητοποιείται άμεσα το συναίσθημα, η συγκίνηση, η φαντασία, σε τελική ανάλυση η ίδια η μνήμη, δηλαδή ο λόγος αυτός ν’ αποτελεί ένα εργαλείο εξαιρετικής αποτελεσματικότητας γιά την Παιδεία καi  την Εκπαίδευση.

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία πως ο Κινησιογραφικός Λόγος (συμπεριλαμβανομένου τόσο του Οπτικοακουστικού, όσο και της Ψηφιακής Τεχνολογίας) είναι η τελειότερη έκφραση γιά τη Διδασκαλία, την καλλιέργεια της Μνήμης, την άσκηση του μυαλού του μαθητή στις συνδέσεις νοητικών ενοτήτων, την ίδια τη Γνώση.

3. Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

Είναι αλήθεια πως παράλληλα με τον προφορικό και τον γραπτό λόγο, αναπτύχθηκε η «τέχνη του λόγου», σε τελική ανάλυση η ίδια η Τέχνη, που άφηνε ένα παράθυρο στην έκφραση του ενδιάθετου λόγου: Μουσική, Χορός, Ποίηση, Ζωγραφική, Γλυπτική, ακόμα και η Αρχιτεκτονική, κατά καιρούς, πότε περισσότερο και πότε λιγότερο, τόνισαν την ίδια την άρθρωση του λόγου, χωρίς ν’ απεικονίζεται πιστά η «ορατή» πραγματικότητα («ρεαλισμός», συγκεκριμένη και εξειδικευμένη αντίληψη). Και αυτό άφηνε να διαφαίνεται η «αφαίρεση», η φαντασιακή πραγματικότητα, σε τελική ανάλυση ο ενδιάθετος λόγος της σκέψης, της μνήμης και της φαντασίας του ανθρώπου.

"Αυτό δεν είναι παρά μία πίπα"

Κώστας Φέρρης: Η ΠΙΠΑ ΤΟΥ MAGRITTE

Σε χοντρές γραμμές, μπορούμε να πούμε πως ο ενδιάθετος λόγος εκφράζει έναν ενιαίο κόσμο όπου όλα είναι αλληλένδετα, ενώ ο έναρθρος λόγος ορίζει τους σπονδύλους του διαχωρισμού, και καθορίζει έναν διασπασμένο κόσμο στα επί μέρους και πολλών επιπέδων αντιληπτά αντικείμενα.

Κατά τον Backminster Fuller, η Γνώση δεν αποτελείται από απλή συσσώρευση πληροφοριών (όπως γίνεται π.χ. στις Εγκυκλοπαίδειες), αλλά αναπτύσσεται με τη σύνδεση πολλών πληροφοριών σε λίγες ενότητες. Έτσι, υποθετικά και μόνο, μπορούμε να πούμε πως η Υπέρτατη Γνώση (που πολλοί ονομάζουν «θεία φώτιση») είναι η σύνδεση όλων ανεξαρτήτως και όλων των επιπέδων των πληροφοριών, σε μία και μοναδική ενότητα. Πράγμα λογικά αδύνατον, όπως και οι παράλληλες γραμμές που δεν συναντιούνται ποτέ διότι υφίστανται την «μοίρα» του απείρου, αλλά αυτό είναι που τους δίνει την έφεση (κίνηση).

Ήδη από τον προφορικό και εν συνεχεία τον γραπτό λόγο, ο άνθρωπος ανέπτυξε αυτή την «τέχνη του λόγου» ή απλά Τέχνη, που συνίσταται σ’ αυτή την προσπάθεια «σύνδεσης πολλών πληροφοριών σε λίγες ενότητες», και το κυριότερο εργαλείο που ολοκλήρωσε υπήρξε η τέχνη ή τεχνική της αφήγησης. Χιλιάδες παραμύθια, αφηγήματα, επικά ποιήματα, μυθιστορήματα, μυθικές ή βιβλικές ιστορίες, επεξεργάστηκαν τις «πληροφορίες» του ορατού κόσμου, και τις συνέδεσαν μεταξύ τους με άρθρα, δηλαδή συνδετικούς κρίκους που προέρχονταν από τον ενιαίο και αόρατο νοητό κόσμο.

4. ΤΑ ΠΟΛΥΜΕΣΑ ΚΑΙ Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Πολύς λόγος γίνεται γιά την ανάπτυξη Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων με την τεχνική των Πολυμέσων (Multimedia), και μάλιστα με την εξαιρετική ιδιαιτερότητα αυτών των τεχνικών, που είναι η λειτουργία της αλληλεπίδρασης (interactivity), και μεγάλη έκταση έχει ήδη καταληφθεί στο Δίκτυο (Internet) από κάθε είδους Εκπαιδευτικά Προγράμματα. Ήδη τα περισσότερα σχολεία στον κόσμο επιχειρούν να προσαρμοστούν στη νέα αυτή «τεχνική» της Εκπαίδευσης, και υπολογίζεται ότι σε πολύ λίγα χρόνια, τα Εκπαιδευτικά Προγράμματα θα κυριαρχούνται (κυριολεκτικά) από τα Πολυμέσα.

Περί των Interactive Multimedia Education Systems

Μέχρι στιγμής, όσες προσπάθειες έγιναν (κυρίως στα επονομαζόμενα «εκπαιδευτικά προγράμματα σε CD ROM ή DVD ROM», αλλά και στις αντίστοιχες Σελίδες του Δικτύου), αποτελούν ως επί το πλείστον λεξικογραφικές κι εγκυκλοπαιδικές ταξινομήσεις πληροφοριών, ή απλή μεταγραφή των εκπαιδευτικών βιβλίων, και απουσιάζει απ' αυτά εντελώς η οποιαδήποτε εκπαιδευτική μέθοδος.

Είναι αλήθεια πως έγιναν κάποιες προσπάθειες να συνδυαστεί η εκπαίδευση με κάθε είδους Ηλεκτρονικά Παιχνίδια (Computer Games), αλλά σ’ αυτές τις περιπτώσεις, η έλξη και οι ταχύτητες του παιχνιδιού κυριαρχούσαν πάνω στις εκπαιδευτικές ανάγκες.

 Όσο γιά τους καθηγητές που επιχειρούν να εισαγάγουν τα Πολυμέσα στο μάθημά τους, μοιάζουν (τηρουμένων των αναλογιών) μ' εκείνους τους δασκάλους της δεκαετίας του 50, που πρόβαλαν το Σάββατο απόγευμα στο σχολείο κάποιο απλοϊκό ντοκυμαντέρ γιά τα έντομα, ή μιάν αφελή ταξιδιωτική περιήγηση του... Fitzpatrick!

Η κυριότερη όμως αδυναμία στη λειτουργία των Πολυμέσων γιά την εκπαίδευση σήμερα, είναι ο περιορισμός της χρήσης τους στην κατ’ ιδίαν ακρόαση θέαση και διδασκαλία, αντί της κοινής τάξης με περισσότερους από δέκα μαθητές.

Κι όμως, η δυνατότητα χρήσης προφορικού και γραπτού λόγου, καθώς και η ικανότητα της αλληλεπίδρασης (interactivity) μεταξύ του θεατή-μαθητή και του μηχανήματος, αναδεικνύουν τα Πολυμέσα ως το τελειότερο και πλουσιότερο εργαλείο της Οπτικοακουστικής επικοινωνίας που διαθέτει σήμερα η τεχνολογία, αλλά και το καταλληλότερο μέσο γιά την Παιδεία και την Εκπαίδευση.

Το μεγάλο και άλυτο ως τώρα πρόβλημα γιά τη δημιουργία αυτών των προγραμμάτων, είναι η μεθοδολογία της συγκρότησής τους, η ¨σκηνοθεσία¨ τους γιά να χρησιμοποιήσουμε τον όρο του οπτικοακουστικού, που δεν έχει ακόμα αναπτύξει τους δικούς της κώδικες, τη δική της άρθρωση. Που θα μεταγραφεί εν συνεχεία σ' έναν δομημένο φορέα (software) που ν’ αποτελεί και την εκπαιδευτική "μέθοδο" αυτής της διδασκαλίας.

5. Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ ΟΠΤΙΚΟΑΚΟΥΣΤΙΚΟΥ

Τα Οπτικοακουστικά Μέσα Επικοινωνίας, Κινηματογράφος, Τηλεόραση, Βίντεο και όλα τα σύγχρονα παρακλάδια (Animation, Virtual Reality, Holograms, Multimedia κ.λ.) έλκουν την καταγωγή τους σ’ εκείνη την 28^η Δεκεμβρίου του 1895, όπου οι αδελφοί Lumiere παρουσίασαν γιά πρώτη φορά σε κοινό, την ευρεσιτεχνία τους με τον όρο Le Cinematographe (*).

Γιά έναν αιώνα, χιλιάδες σκηνοθέτες του κινηματογράφου, Ευρωπαίοι κατά κύριο λόγο αλλά και πολλοί Αμερικανοί, ερεύνησαν και δημιούργησαν την άρθρωση, γραμματική και συντακτικό, τους ρυθμούς και τη δομή, την τέχνη ή τεχνική ποιητική (=κατασκευαστική) αυτής της νέας μορφής έκφρασης.

Όσα έγιναν όμως γιά την ψυχαγωγική λειτουργία του κινηματογράφου, που αντανακλώνται στην παραδοσιακή μυθοπλαστική ταινία (fiction) διάρκειας 1 ½ ως δύο ωρών, δεν έγιναν γιά άλλες μορφές έκφρασης και επικοινωνίας, όπως τα προγράμματα της τηλεόρασης, οι διαδικασίες του βίντεο, και κυρίως η παιδεία και εκπαίδευση.

Ειδικά τώρα που όλα δείχνουν πως τα Interactive Multimedia θα παίξουν τον σημαντικότερο ρόλο στην Παιδεία και την Εκπαίδευση, χρήζει να ερευνηθεί και δημιουργηθεί μία νέα Μέθοδος διδασκαλίας, που θα στηρίζεται στους βιολογικούς και ψυχολογικούς ρυθμούς αντίληψης και αφομοίωσης του μαθητή-θεατή, σε σχέση με την εικόνα και τον ήχο, τον γραπτό και τον προφορικό λόγο που αποδίδουν τα Πολυμέσα.

Κυριότερη πηγή αυτής της μελέτης, δε μπορεί παρά να είναι οι χιλιάδες αυτές ταινίες του πρώτου αιώνα του κινηματογράφου, οι σκηνοθέτες και γλωσσοπλάστες αυτής της έκφρασης, και οι μεγάλοι θεωρητικοί της εξέλιξης, της τεχνικής, της αισθητικής, της ορθογραφίας, της γραμματικής και του συντακτικού αυτής της γλώσσας που σήμερα ονομάζεται Οπτικοακουστική.

Pauvre Pierrot (1892) Emile Reynaud

·         Αν και ο Emile Reynaud προηγείται (1892) με το «Οπτικό Θέατρο» στο Musee Grevin, εντούτοις η αρχετυπική λιτότητα του Cinemastographe δίνει στους Lumiere την ιστορική προτεραιότητα.

6. Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ

Κάτι που δεν λέγεται συνήθως, αλλά στον χώρο των κινηματογραφιστών είναι γνωστό, είναι πως ποτέ ως τώρα δεν επιχειρήθηκε μία Γενική Θεωρία του Οπτικοακουστικού, μία κωδικοποίηση και ταξινόμηση των εκφραστικών του μέσων, που να μπορεί να αποτελεί έναν σίγουρο οδηγό γιά τη διδασκαλία αυτής της γλώσσας κατ' αρχήν, αλλά και οποιουδήποτε άλλου μαθήματος εν συνεχεία μέσω αυτής της γλώσσας (στα Interactive Multimedia).

Η ιδέα του προγράμματος ¨Λόγος¨, γεννήθηκε το 1969 στο Παρίσι, όταν τρεις σκηνοθέτες (Jean-Daniel Pollet, Serge Ouaknine και Κώστας Φέρρης) απομονώθηκαν σ' ένα σπίτι επί έξη μήνες, γιά "ν' ανακαλύψουν τον κινηματογράφο απ’ την αρχή".

Συντονισμένοι με τους σημαντικότερους θεωρητικούς της εποχής, Alain Robe-Grillet, Philipe Sollers,  Jean Thibaudaut, την Ομάδα του περιοδικού Tel Quel, την Ομάδα των Cahiers du Cinema, την ομάδα του περιοδικού Cinethique, και το δίδυμο Jean Rouch και Κώστας Φωτεινός που δίδασκαν εκείνο τον καιρό στην Nanterre, κατέληξαν σε ένα είδος "αρχετυπικής" Θεωρίας Συνόλου, που έμεινε ανέκδοτη αλλά έπαιξε έναν αφανή και σημαντικό ρόλο στα οπτικοακουστικά πράγματα από τότε.

Ο σκηνοθέτης Κώστας Φέρρης, που δίδαξε περισσότερο από δέκα χρόνια σε σχολές κινηματογράφου, συνέχισε την έρευνα σε προσωπικό επίπεδο, συγκρότησε μία "Γενική Θεωρία του Οπτικοακουστικού", της οποίας οι εφαρμογές ξεπερνούν κατά πολύ το Οπτικοακουστικό αυτό καθαυτό.

Το 1987, συμμετέχοντας ενεργά στη σύνταξη της "Χάρτας των Δελφών" γιά το Οπτικοακουστικό, πέτυχε την αναγνώριση της Οπτικοακουστικής έκφρασης ως "λόγου", και όχι μόνο "τέχνης", ή απλού "μέσου επικοινωνίας".

Το 1996, με την εισήγησή του στο Ευρωκοινοβούλιο (Strasbourg) "Γιά την ανάγκη της διδασκαλίας του Οπτικοακουστικού Λόγου σ' όλες τις βαθμίδες της Παιδείας και Εκπαίδευσης", έπεισε το Intergroupe Parlementaire de l' Audiovisuel να υιοθετήσει την πρόταση.

25 χρόνια έρευνας και δημιουργίας, κατέληξαν στην συγκεκριμένη αυτή πρόταση, που όπως πιστεύει ο ίδιος και όλοι οι συνεργάτες του, μπορεί ν’ ανοίξει τον δρόμο γιά μιάν αληθινά επαναστατική αναβάθμιση της Παιδείας και της Εκπαίδευσης στον κόσμο.



ΠΕΡΙ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

1. Η ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΤΟΥ DIDEROT

Ανάγνωση της Τραγωδίας του Βολταίρου «Το Ορφανό της Κίνας»,

στο Σαλόνι της Madame Geoffrin.

Πίνακας του Anicet Charles Gabriel Lemonnier, 1755

Η Marie Thérèse Rodet Geoffrin (1699-1777) είναι μία από τις γυναίκες που υποστήριξαν τα γράμματα, τις τέχνες και τις επιστήμες, στη διάρκεια του 18^ου αιώνα και πριν τη Γαλλική Επανάσταση. Αφού χήρεψε στα 50 της και κληρονόμησε μια μεγάλη περιουσία, άρχισε να προσκαλεί στο σπίτι της όλους τους μεγάλους δημιουργούς του Διαφωτισμού, μαθητές του Βολταίρου ως επί το πλείστον. Έγινε μάλιστα και η πρώτη χρηματοδότις της Εγκυκλοπαίδειας του Denis Diderot, και βοήθησε με πολλούς τρόπους στη συνέχιση και ολοκλήρωση της έκδοσής της. Ο πίνακας «Στο Σαλόνι της Madame Geoffin», έγινε κατά παραγγελίαν στον ζωγράφο Anicet Charles Gabriel Lemonnier, που έκανε την αναπαράσταση μια φανταστικής βραδυάς όπου όλοι οι Εγκυκλοπαιδιστές συναντιούνται μαζί, ενώ μια τέτοια ολοκληρωτική συνάθροιση δε φαίνεται να πραγματοποιήθηκε ποτέ. Σ’ αυτόν τον πίνακα, ξεχωρίζουν ανάμεσα στους άλλους, οι Marivaux, Rousseau, Rameau, Diderot, Malesherbes, Montesquieu, Fontenelle, Helvétius, d'Alembert, και… η προτομή του Βολταίρου.

2. Η ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑΣ

Η έκδοση της «Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, par une Société de Gens de letters» (Εγκυκλοπαίδεια ή Λογικό [1] Λεξικό των επιστημών, των τεχνών και των επαγγελμάτων), των Diderot και d’ Alembert, υπήρξε το σημαντικότερο πολιτιστικό γεγονός του αιώνα του Διαφωτισμού.

Από το 1751 ως το 1772, εκδόθηκαν οι 17 τόμοι κειμένων και 11 τόμοι εικόνων, στους οποίους πρέπει να προσθέσομε τα Συμπληρωματικά που εκδόθηκαν ανάμεσα στο 1776 και το 1780. Ο Βολταίρος υπολόγισε πως για 25 χρόνια, η Εγκυκλοπαίδεια έδωσε δουλειά σε περισσότερους από 1000 εργάτες, και περισσότερους από 150 φιλολογικούς συνεργάτες.

Πριν ακόμα εκδοθεί ο πρώτος τόμος, και με την κυκλοφορία του διαφημιστικού φυλλαδίου, ξέσπασε η διαμάχη ανάμεσα στον Denis Diderot και τους Ιησουϊτες αντιπάλους του. Η διαμάχη αυτή θα εξελιχθεί σε αληθινό πόλεμο κατά τη διάρκεια της έκδοσης της Εγκυκλοπαίδειας, όταν Επίσκοποι και άλλοι ιερείς θα ζητήσουν από τον Βασιλιά να προβεί σε λογοκρισίες και απαγορεύσεις. Ο Αρχιεπίσκοπος των Παρισίων ρίχνει το ανάθεμα, και το Κοινοβούλιο καταδικάζει την Εγκυκλοπαίδεια στην πυρά! Με Βασιλικό διάταγμα, απαγορεύεται η κυκλοφορία των δύο πρώτων τόμων, και οι ιερωμένοι συνεργάτες της Εγκυκλοπαίδειας εξορίζονται.

Το 1759 μάλιστα, με τη διαταγή διακοπής της έκδοσης, δίνεται το δικαίωμα στους συνδρομητές ν’ απαιτήσουν την επιστροφή των χρημάτων τους, μα κανένας από τους συνδρομητές δεν σπεύδει.

Ακόμα και ο Πάπας Κλεμέντιος ο 8^ος καταδίκασε την Εγκυκλοπαίδεια. Τέλος, ο Diderot ανακάλυψε πως ο ίδιος ο εκδότης του, Le Baron, είχε λογοκρίνει κάποια άρθρα από τον φόβο των διώξεων. Δύο χρόνια πριν ολοκληρωθεί η έκδοση, και πάλι ο Le Baron θα εκτίσει οχτώ μέρες φυλακή στη Βαστίλη, για… «άνευ αδείας αποστολή αντιτύπων στις Βερσαλλίες»!

Τελικά, με την ανατροπή των ισορροπιών στο Κοινοβούλιο, οι Εγκυκλοπαιδιστές ολοκληρώνουν το έργο τους. 28 τόμοι, από τους οποίους οι 11 περιέχουν τις εικόνες, 72.000 άρθρα, γραμμένα από περισσότερους από 140 συνεργάτες.

Οι επιπτώσεις της Εγκυκλοπαίδειας υπήρξαν συγκλονιστικές, αφού άνοιξαν στους αναγνώστες και μελετητές όλους τους ορίζοντες της γνώσης και φώτισαν τις εικόνες των δραστηριοτήτων του ανθρώπου, με αποτέλεσμα τη ραγδαία ανάπτυξη της καλλιτεχνικής, διανοητικής, επιστημονικής και πολιτικής δημιουργίας της εποχής της. Και δεν είναι υπερβολή να πούμε πως η Εγκυκλοπαίδεια του Διαφωτισμού, προετοίμασε όλες τις Επαναστάσεις που την ακολούθησαν, με πρώτη τη Γαλλική (1789).

3. Η ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑΣ

Αυτό που και σήμερα εντυπωσιάζει, είναι η εκπληκτική «λογική» ή φιλοσοφική δομή της Εγκυκλοπαίδειας, που επέτρεψε και την «σειριακή» έκδοσή της, χωρίς να χάνει ο αναγνώστης την περιέργεια για το «τι θα γίνει παρακάτω». Ο Diderot ακολούθησε μια σειρά συνδέσεων των κεφαλαίων μεταξύ τους, που αντί να διακόπτει τη ροή, προκαλεί την περιέργεια για τη συνέχεια. Γι αυτό το σκοπό χωρίζει το έργο σε τρία μέρη: Μνήμη, Νόηση, Φαντασία.

Η Μνήμη ταυτίζεται εν μέρει με την Ιστορία, που περιλαμβάνει τόσο την «φυσική» Ιστορία όσο και την θρησκευτική, την κοινωνική και πολιτική, την κοσμολογία και την αστρολογία, και υφίσταται άλλη μια τριμερή σύνθετη υποδιαίρεση: Ομοιομορφία της φύσης, αποστάσεις από τη φύση, χρήσεις της Φύσης.

Η Νόηση ταυτίζεται με τη Φιλοσοφία. Με δύο υποκατηγορίες: Επιστήμη του ανθρώπου, και επιστήμη της φύσης. Χωριστά αντιμετωπίζονται η Μεταφυσική και η Οντολογία, καθώς και η Θεολογία. Η επιστήμη του ανθρώπου, διακρίνεται σε Λογική και Ηθική, και αφιερώνει ένα κεφάλαιο στην «Πνευματολογία» ή επιστήμη της ψυχής. Στις επιστήμες της φύσης, ξαναβρίσκομε τη Μεταφυσική (των σωμάτων), αλλά κυριαρχούνται από τα Μαθηματικά και τη Φυσική. Ακολουθούν και άλλες σύνθετες υποδιαιρέσεις, όπως της Λογικής, που διακρίνεται σε «τέχνη του σκέπτεσθαι» «τέχνη του στοχασμού» (reflection είναι και η ανάκλαση) και «τέχνη του επικοινωνείν».  Και οι διακλαδώσεις συνεχίζονται από τα γενικότερα θέματα προς τα ειδικότερα.

Η Τρίτη μεγάλη υποδιαίρεση (Φαντασία) αφορά κυρίως την Ποίηση. Που αφού διαιρείται σε Ιερή και Κοσμική, περνάει στις υποκατηγορίες Αφηγηματική, Δραματική και Παραβολική, και περιλαμβάνει στις μικρότερες υποκατηγορίες τη μουσική, το θέατρο και τις τέχνες.

Πρόκειται φυσικά για μιαν αρκετά πρωτόγονη δομή των μηχανισμών της λογικής, αλλά τόσο ισχυρή, ώστε να κάνει τους αναγνώστες της Εγκυκλοπαίδειας όχι μόνο να την διαβάζουν και να τη μελετούν, αλλά ν’ ανυπομονούν για την έκδοση του επόμενου τόμου.

4. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΩΝ

Η πρώτη (αναχρονιστική) ερώτηση που μπαίνει, και που η απάντησή της απαιτεί τη χρήση τόσο της μνήμης και της νόησης όσο και της φαντασίας, είναι: Τι θα είχε κάνει ο Diderot, αν είχε στη διάθεσή του την πληροφορική, τις νέες τεχνολογίες και τα οπτικοακουστικά μέσα;

Το δεύτερο ερώτημα, έρχεται μόνο του: Τι έκαναν, τόσους αιώνες, εκατοντάδες ή και χιλιάδες «εγκυκλοπαιδιστές» που υποτίθεται πως συνέχισαν το έργο των Διαφωτιστών;

Η δομή του «Λογικού Λεξικού», εγκαταλείφθηκε πολύ γρήγορα στα Εγκυκλοπαιδικά Λεξικά, κι αυτό φαίνεται πως έγινε γιά πρακτικούς λόγους που αφορούν την τυπογραφία. Επανήλθε η αλφαβητική σειρά των λημμάτων, που ίσχυε γιά τα παραδοσιακά γλωσσικά λεξικά, και εφαρμόστηκε στις Εγκυκλοπαίδειες. Με τον καιρό, η ανάγκη της συγγραφής μεγάλων κεφαλαίων ανάμεσα στα μικρά λήμματα, έφερε τις «Θεματικές» όπως ονομάστηκαν Εγκυκλοπαίδειες. Η ιδέα του «Λογικού Λεξικού», εφαρμόστηκε σποραδικά και σε σπάνιες περιπτώσεις, αλλά μόνο σε Γλωσσικά Λεξικά.

Η αλφαβητική σειρά των λημμάτων που ακολουθούν όλες οι παραδοσιακές Εγκυκλοπαίδειες, είναι μία ψευδής δομή, ένας ακόμα κατακερματισμός του λόγου, που χρησιμεύει μόνο στις επί μέρους προσφυγές και αναφορές των ερευνητών.

Οι Θεματικές Εγκυκλοπαίδειες πάλι, οργανώνονται συνήθως με βάση την ταξινόμηση των θεμάτων σε μεγάλες ενότητες, που εκδίδονται συχνά σε ανεξάρτητους τόμους, χωρίς όμως η σειρά αυτή να τηρεί μια λογική ή έστω συνειρμική συνέπεια και συνέχεια. Το αποτέλεσμα βοηθάει ίσως στην εξειδίκευση, όχι όμως στη Γνώση.

Το «Ονομαστικό» ή «Λογικό» Λεξικό (παράδειγμα τρανό έχομε στην Ελλάδα το «Αντιλεξικόν» του Θεόδωρου Βοσταντζόγλου) ακολουθεί μιaν ιδεατή σειρά των λημμάτων, που εξελίσσεται με την αναγωγή σε ομοιότητες και αντιθέσεις, περνάει από το «εγώ» στο «όλον» ή αντιστρόφως, και ολοκληρώνεται σ’ ένα ενιαίο (και μεγάλο) σύνολο.

Το μειονέκτημα αυτής της δομής, είναι η αναγκαστική οργάνωσή της με μικρούς επί το πλείστον σπονδύλους (λήμματα), κι έτσι, ενώ ακολουθεί την έναρθρη και εξελικτική λογική των συνωνύμων και των αντιθέτων, παραβλέπει τον συνειρμό και την απρόβλεπτη περιέργεια που καλλιεργείται σε κάθε βήμα του αναγνώστη. Που από τη φύση τους, κινούνται μάλλον στον ενδιάθετο λόγο και τη μνήμη, παρά στον έναρθρο.

5. ΓΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ

Ζούμε την επανάσταση των «Νέων (λεγομένων) Τεχνολογιών», τα Προγράμματα Multimedia και τις Δικτυακές Σελίδες, με τα πολυποίκιλα Ευρετήριά τους (Search Machines), τους Συνδέσμους (Links), και την περίφημη Interactivity (Αλληλεπίδραση), που από ουσιαστική διαδικασία της Αλχημείας του Νεύτωνα βρέθηκε να είναι βασικό εργαλείο στην τρέχουσα ορολογία των υπολογιστών.

Σήμερα δίνεται η ευχέρεια στον αναγνώστη-θεατή να μεταπηδά σε πολλά και διαφορετικά επίπεδα της νόησης, και ν’ αξιοποιεί πολλά εργαλεία λόγου και τέχνης (γραπτό λόγο, προφορικό λόγο, οπτικοακουστικό λόγο, εικόνες, σχεδιαγράμματα κ.λ.), να πηγαινοέρχεται εν τέλει με άνεση ανάμεσα στον έναρθρο και τον ενδιάθετο λόγο.

Θα μπορούσαμε λοιπόν να οργανώσουμε μια σύγχρονη Εγκυκλοπαίδεια, μ’ έναν πρωτότυπο τρόπο, έτσι ώστε να διαβάζεται ευχάριστα (ηδονικά θάλεγε ο Αριστοτέλης), αλλά και συνάμα ν’ αποτελεί ένα αποτελεσματικό ερευνητικό και εκπαιδευτικό εργαλείο. Θα χρησιμοποιούσαμε γι αυτό, όχι μόνο τα νέα Οπτικοακουστικά μέσα, αλλά και την ίδια την «ψηφιακή λογική» που μπορεί να περιπλανηθεί σε τρεις τουλάχιστον διαστάσεις των πραγμάτων και του κόσμου.

Η «ψηφιακή λογική» είναι ένα ιδανικό σύνθετο και πλήρες εργοστάσιο νόησης, που (με τον σωστό προγραμματισμό) μπορεί να παρακολουθήσει ακόμα και την προβλεπόμενη ροή της περιέργειας του θεατή-αναγνώστη-μαθητή. Κι αυτό δεν επιδέχεται απλά και μόνο μια ψυχαγωγική διάσταση στη μάθηση, αλλά ανοίγει νέους ορίζοντες για την Παιδεία, την Ψυχαγωγία και τον Πολιτισμό γενικότερα.

6. ΓΙΑ ΜΙΑ MULTIMEDIA ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟ

Με την αξιοποίηση όλων αυτών των «τεχνολογιών», με την ανάπτυξη μιaς Μεθόδου και τη δημιουργία ενός κατάλληλου ψηφιακού προγραμματισμού, μπορούν να δημιουργηθούν νέα σύνθετα εργαλεία παιδείας και γνώσης, που θα εντάσσουν την ψυχαγωγία στη μάθηση.

Το θέμα που μπαίνει από την πρώτη στιγμή, είναι αυτό που απασχόλησε εκατοντάδες εκπαιδευτικούς και μη, και που δεν δείχνει να λύθηκε ολοκληρωτικά μέσα από την (προφορική) διδασκαλία: Η fatigue. Η κόπωση ή πλήξη του μαθητή στη διάρκεια της διδασκαλίας, η έλλειψη ενδιαφέροντος, η αφηρημάδα, που οφείλεται ίσως εν μέρει στον χαρακτήρα του μαθητή, αλλά κυρίως στην αδυναμία της προφορικής διδασκαλίας

Μία τέτοια Μέθοδος, όχι μόνο συμπτύσσει, και σε μεγάλο βαθμό μάλιστα τον χρόνο της «διδασκαλίας», αλλά επί πλέον καλλιεργεί μία συνθετική πειθαρχία και ικανότητα σκέψης του «μαθητή», πράγμα που σημαίνει πως διευρύνει τον ορίζοντα της νοημοσύνης του. Βοηθάει δηλαδή τον αναγνώστη, όχι να συσσωρεύει απλά και μόνο τις πληροφορίες σε ασύνδετες ενότητες, όπως κάνει η σύγχρονη εξειδικευτική εκπαίδευση, αλλά σ’ ένα αληθινό «άνοιγμα της σκέψης», μια πειθαρχία του απείθαρχου πνεύματος, ένα συνδυαστικό παιχνίδι του νου και του «πρώτου κινούντος» δηλαδή της περιέργειας, αυτού δηλαδή που αποτελεί σε τελική ανάλυση την ουσία της Παιδείας και της Γνώσης.

Γιατί η Γνώση δεν είναι ένα στοίβαγμα λέξεων προς αποστήθισιν, αλλά έρχεται με την νοητική «πειθαρχία» της συνένωσης πολλών και διαφορετικών πληροφοριών, σε λίγες και αλληλοσχετιζόμενες ενότητες. Κατ’ αναλογίαν, μίμησιν και δι’ αλληλεπιδράσεως, όπως έλεγαν οι Αλεξανδρινοί που συνδύαζαν των Πλάτωνα με τον Ερμή τον Τρισμέγιστο.

---

[1] Η λέξη raisonné μεταφράζεται κατά λέξιν με τον όρο εκλογικευμένο. Όμως το ουσιαστικό νόημα που δίνουν οι Εγκυκλοπαιδιστές στη λέξη, είναι λογικό, με τη σχέση που έχει το λογικόν με τον ίδιο το λόγο.

ΚΙΝΗΣΗ (ΤΗΣ CAMERA) ΚΑΙ ΑΚΙΝΗΣΙΑ

Η σχέση της "ακίνητης" κάμερας με την "κινούμενη" (PANORAMIQUE, TRAVELLING, VERTICAL-ΓΕΡΑΝΟΣ, "ΣΤΟ ΧΕΡΙ", ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ) είναι πολλαπλή και σύνθετη. Μία σκηνή με έντονη δράση, μπορεί ν' αποδοθεί με στατική μηχανή. Και μιά σκηνή "ακινησίας", μπορεί να γυριστεί με κίνηση της μηχανής.

Το "νόημα" της κίνησης ή της ακινησίας (γιατί το κάθε τι στον κινηματογράφο έχει ένα νόημα), απορέει από τρεις τουλάχιστον "σχέσεις": (1) Τη σχέση της εικόνας, κινούμενης ή μη, με το περιεχόμενό της. (2) Τη σχέση του ενός "πλάνου" με το άλλο -προηγούμενο ή επόμενο. (3) Τη σχέση του επί μέρους (πλάνο, σκηνή) με το όλο (ταινία), το ύφος της, το θέμα της, την αισθητική της, την άποψη (point de vue).

Χοντρικά μπορούμε να πούμε πως η "ακίνητη" κάμερα επιλέγει στιγμές μέσα στο χρόνο, ενώ η κινούμενη κάμερα επιχειρεί την ταύτησή της με την κίνηση και τον χρόνο της ίδιας της προβολής κινουμένων εικόνων.

Κι ας μην ξεχνάμε την ουσία: η εναλλαγή, διαδοχή και "σύγκρουση" (κατά Eisenstein) των πλάνων μεταξύ τους, είναι από μόνη της μιά κίνηση.

DRESSED TO KILL (απόσπασμα)

σκηνοθεσία Brian de Palma

Αριστοτεχνική παραδειγματική sequence (σειρά σκηνών) της εκφραστικής σχέσης ακινησίας και κίνησης (της κάμερα). Ας σημειωθεί πως στο δεύτερο μέρος (από το ταξί και πέρα) η κίνηση της μηχανής είναι απλά και μόνο περιγραφική, δεν παίζει δηλαδή κανέναν ιδιαίτερο ρόλο.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

Μ' αυτή τη σελίδα φιλοδοξούμε να δημιουργήσομε τη βάση μιάς σειράς μαθημάτων της γλώσσας του κινηματογράφου και του οπτικοακουστικού γενικότερα, με τη χρήση των νέων τεχνολογιών, και με την αμφίδρομη συνεργασία με τους "μαθητές" ή "συνεργάτες" μας.

Τα μαθήματα αυτά θα διαμορφώνονται σε συνάρτηση με τις διαδοχικές απορίες και ερωτήσεις των μαθητών-συνεργατών.

Συγχρόνως, θα παρέχονται κάθε είδους οπτικοακουστικά και άλλα παραδείγματα, που θα κάνουν πιό εύγλωττο το μάθημα.

Η περιπλάνηση στα θέματα, θα είναι ελεύθερη, και θα μεταπηδά με άνεση από την Ιστορία στο Συντακτικό και την Γραμματική του κινηματογράφου, κι από το Σενάριο στην καθαυτό Σκηνοθεσία και το Μοντάζ. Παράλληλα, θα παρατίθενται και κάθε άλλου είδους αναφορές, στην Κοινωνικολογία, την Ιστορία, την Ψυχολογία, τη Φιλοσοφία κ.λ.

Ως εισαγωγικό βίντεο, παρατίθεται η ταινία PACIFIC 231 του σκηνοθέτη και θεωρητικού Jean Mitry, με μουσική του Arthur Honegger, που θα προκαλέσει (ελπίζομε) τις πρώτες απορίες και ερωτήσεις.

Καλή ψυχαγωγική μάθηση.

PACIFIC 231

Σκηνοθεσία Jean Mitry - Μουσική Arthur Honegger

Σχόλιο (Διονύσης): Εδώ βλέπουμε κινηματογράφο! Το θέμα είναι η κίνηση. Και πιο πέρα η ταχύτητα… Τραίνο πάνω στις ράγες, συστοιχίες δέντρων, τοπία...Βλέπουμε ρυθμό, χρόνο και επιτάχυνση. Βλέπουμε ακόμα και την καταλυτική παρουσία της μουσικής που τρέχει παράλληλα με την εικόνα. Στο Pacific 231, υποβόσκει και κάποιο μήνυμα που δεν έγινε νομίζω από πρόθεση. Η ειρήνη που έρχεται ύστερα από ένα καταστροφικό πόλεμο, υπόσχεται πρόοδο και ευημερία, σημαδεύεται όμως από ένα μηχανικό κόσμο με τερατώδη μέσα, σίδερο και άνθρακα που εισβάλλει ακάθεκτος στα ειδυλλιακά τοπία μετατρέποντας την ακινησία τους σε φευγαλέα στιγμή. Οι αλλαγές θα είναι ορμητικές. Και είναι πολύ δύσκολο να κατέβει κανείς από ένα τρένο εν κινήσει. Τελικά ο κινηματογράφος είναι ένα όχημα που τρέχει πάνω σε αναρίθμητες ράγες συνειρμών κι αυτό καμιά τέχνη δεν μπόρεσε να το αποδώσει σε τέτοια έκταση.

Σχόλιο (Ούτις): Είναι και μιά συνειρμική αναφορά και ταύτιση με τις μπομπίνες του φιλμ (ράγες) και τον Σταυρό της Μάλτας (πιστόνια). Το σινεμά είχε πάντα αδυναμία στις εικόνες που παραπέμπουν στο μηχανισμό του. Γλάροι που πετάνε = το φτερό της μηχανής, ήλιος που ανατέλλει ή δύει = λάμπα ή κάρβουνο του προβολέα, πανσέληνος = οθόνη, κάθε είδους ρόδες κ.λ. Στην περίπτωση του Pacific 231, έχουμε ένα κυνήγι και μιά πάλη του ανθρώπου (= της ταινίας) να προλάβει, αλλά και να ξεφύγει από τον αδέκαστο και αναπότρεπτο χρόνο και της σταθεράς ταχύτητας των 24 εικόνων το δευτερόλεπτο (=μοιραίο). Είναι αυτό που κάνει στη μουσική, τον ρυθμό, να διαφέρει από το tempo.

ΛΕΞΙΚΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

JEAN MITRY

Γάλλος σκηνοθέτης και θεωρητικός του κινηματογράφου (7/11/1904-18/1/1988). Υπήρξε συνιδρυτής της Γαλλικής Ταινιοθήκης (1938). Η μοναδική ταινία μεγάλου μήκους που γύρισε το 1959 (Énigme aux Folies Bergère) δεν αντέχει σε κριτική. Όμως οι τρεις μικρού μήκους ταινίες του, Pacific 231 (1949), Images pour Debussy (1951) και La grande foire (1961), είναι ανεκτίμητα διαμάντια του πρωτοποριακού κινηματογράφου, και δοκίμια πάνω στην ίδια τη γλώσσα. Ως ηθοποιός, εμφανίστηκε στιγμιαία στην ταινία Napoleon (1927) του Abel Gance, απ’ όπου και προέκυψε και η μουσική του Pacific 231 (βλ.Λεξικό Ταινιών). Όμως αυτό που διακρίνει τον Jean Mitry, είναι το τεράστιας αξίας θεωρητικό του έργο, που συνοψίζεται στο δίτομο κατ’ αρχήν και ενιαίο στη συνέχεια, “Esthetique et Psychologie du Cinema” (βλ. Βιβλιογραφία).

ΛΕΞΙΚΟ ΤΑΙΝΙΩΝ

PACIFIC 231

Μικρού μήκους ταινία του Jean Mitry, βασισμένη στο ομότιτλο Συμφωνικό Ποίημα του Arthur Honneger. Αρχικά, ο Honneger είχε γράψει τη μουσική ως υπόκρουση γιά την (βουβή) 8ωρη ταινία του Abel Gance La Roue (1923).